23 वी भारत–रशिया वार्षिक शिखर परिषद (2025): पुतिन यांचा भारत दौरा – प्रमुख तथ्ये व सामरिक महत्त्व

1. पुतिन यांचा भारत दौरा (2025) : 23rd India–Russia Annual Summit (2025)

• व्लादिमीर पुतिन – 4–5 डिसेंबर 2025 रोजी भारत दौऱ्यावर.
• 23 वी भारत–रशिया वार्षिक शिखर परिषद.
• 2021 नंतर पुतिन यांचा पहिला भारत दौरा.
• रशिया-युक्रेन संघर्ष (2022) नंतरचा पहिला दौरा – भूराजकीय दृष्ट्या महत्त्वपूर्ण.
• दौरा PM नरेंद्र मोदी यांच्या निमंत्रणावर.
• भेटीदरम्यान राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांचा औपचारिक सत्कार कार्यक्रम.

---

2. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

• भारत–रशिया राजनैतिक संबंध: 1947 पासून.
• 2000 – धोरणात्मक भागीदारी (Strategic Partnership).
• 2010 – विशेष व विशेषाधिकारित धोरणात्मक भागीदारी (Special & Privileged Strategic Partnership).
• 2000 पासून वार्षिक शिखर परिषद – आलटून-पालटून आयोजित, द्विपक्षीय संबंधांचा कणा.

---

3. भेटीची प्रमुख उद्दिष्टे

• चालू प्रकल्प व करारांचा आढावा.
• भावी सहकार्यासाठी धोरणात्मक रोडमॅप.
• प्रादेशिक व जागतिक मुद्द्यांवर संवाद (उदा. युक्रेन, इंडो-पॅसिफिक).
• संरक्षण, ऊर्जा, व्यापार, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सहकार्य बळकटी.

---

4. सामरिक महत्त्व

• युक्रेन युद्धानंतरही भारत–रशिया संबंधांमध्ये सातत्य व स्थिरता.
• भारताचे संतुलित परराष्ट्र धोरण (Strategic Autonomy) दर्शविते.
• रशिया – भारताचा प्रमुख संरक्षण भागीदार (2nd largest arms supplier).
• बहुध्रुवीय जगातील BRICS, SCO सारख्या मंचांवरील सहकार्य दृढ.

---

5. चर्चेची प्रमुख क्षेत्रे

• संरक्षण:
  • S-400 प्रणाली, नवे करार, संयुक्त उत्पादन.
• ऊर्जा सहकार्य:
  • तेल–गॅस दीर्घकालीन करार, अणुऊर्जा (कुडनकुलम).
• व्यापार:
  • 2030 लक्ष्य: $100 अब्ज द्विपक्षीय व्यापार.
• विज्ञान–तंत्रज्ञान:
  • अणुऊर्जा, अवकाश, उच्च-तंत्रज्ञान सहकार्य.
• चलन प्रणाली:
  • रुपया–रुबल व्यापार → डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करणे.
• वैश्विक मुद्दे:
  • युक्रेन, BRICS विस्तार, संयुक्त राष्ट्र सुधारणा.

---

6. अलीकडील घडामोडी

• 19 नोव्हेंबर 2025: S. जयशंकर → पुतिन यांची भेट (SCO Government Heads meeting).
• 18 नोव्हेंबर 2025: जयशंकर–लावरोव्ह बैठक → शिखर परिषदेची तयारी.
• भारताने रशियात दोन नवीन वाणिज्य दूतावास उघडले → राजनैतिक संपर्क वाढला.

---

7. स्थिर तथ्ये (UPSC साठी महत्त्वाचे) : 23rd India–Russia Annual Summit (2025)

• भारत–रशिया संबंध: 1947 पासून.
• 2000: Strategic Partnership.
• 2010: Special & Privileged Strategic Partnership.
• वार्षिक शिखर परिषद: 2000 पासून दरवर्षी (COVID काळ वगळता).
• रशिया: भारताचा दुसरा सर्वात मोठा शस्त्र पुरवठादार.
• 2024–25 व्यापार: $68.7 अब्ज.
• लक्ष्य: 2030 → $100 अब्ज व्यापार.
• अणुऊर्जा: कुडनकुलम प्रकल्पात रशिया महत्त्वाचा भागीदार.
• सदस्यत्व: BRICS, SCO, G20, UN.