• विजेते: फ्रान्सिस हॅल्झेन (Francis Halzen), एकमेव मानकरी
  • जन्म: 1944, तिनेन (बेल्जियम)
  • संस्था: विस्कॉन्सिन–मॅडिसन विद्यापीठ (अमेरिका)
  • कारण: आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळेतील (IceCube Neutrino Observatory) निर्णायक योगदान आणि अवकाशातून येणाऱ्या उच्च-ऊर्जा न्यूट्रिनोंचा शोध
  • घोषक संस्था: रॉयल स्वीडिश ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस Nobel Prize in Physics 2026

आइसक्यूब वेधशाळा

  • स्थान: दक्षिण ध्रुव, अंटार्क्टिका
  • बर्फाखाली सुमारे 1 घन किलोमीटर बर्फात प्रकाश-संवेदक बसवले आहेत Nobel Prize in Physics 2026
  • 2010 पासून कार्यरत; ही जगातील पहिली गिगाटन न्यूट्रिनो वेधशाळा आहे
  • पूर्वसुरी वेधशाळा: AMANDA (2000 मध्ये पूर्ण)
  • या शोधामुळे न्यूट्रिनो खगोलशास्त्र (Neutrino Astronomy) ही नवी शाखा उदयास आली

न्यूट्रिनो म्हणजे काय?

  • विद्युतभाररहित आणि अत्यंत कमी वस्तुमानाचे मूलभूत कण
  • कोणत्याही पदार्थाशी क्वचितच क्रिया करतात, म्हणून त्यांना “भुताटकी कण” (Ghost Particles) म्हणतात
  • 1930 मध्ये वुल्फगँग पाउली यांनी या कणाची संकल्पना मांडली

MPSC/UPSC Exam Points

  • 2025 चे भौतिकशास्त्र नोबेल: जॉन क्लार्क, मिशेल डेव्होरे, जॉन मार्टिनिस; स्थूल क्वांटम टनेलिंगसाठी (Macroscopic Quantum Tunnelling)
  • सी. व्ही. रामन (1930): भौतिकशास्त्र नोबेल मिळवणारे पहिले भारतीय (रामन परिणाम)
  • एस. चंद्रशेखर (1983): भारतीय वंशाचे; चंद्रशेखर मर्यादा
  • भारतीय न्यूट्रिनो वेधशाळा (INO): प्रस्तावित, थेनी, तमिळनाडू
  • कोलार सोन्याच्या खाणी (कर्नाटक): 1965 मध्ये येथे वातावरणीय न्यूट्रिनो प्रथमच नोंदवले गेले