परिचय: NEP 2020 पाच वर्षांची प्रगती
-
स्वातंत्र्यानंतर भारताचे तिसरे शिक्षण धोरण.
-
29 जुलै 2020 रोजी जाहीर झाले.
-
उद्दिष्ट: शिक्षण व्यवस्थेचे समग्र आधुनिकीकरण आणि लवचिकता वाढवणे.
-
शालेय आणि उच्च शिक्षणातील भिन्न टप्प्यांवर अनेक सुधारणा प्रस्तावित व अंमलात.
शालेय शिक्षणात मुख्य सुधारणा:
नवीन शैक्षणिक रचना – 5+3+3+4
-
पारंपरिक 10+2 प्रणालीची जागा.
-
टप्पे:
-
पायाभूत टप्पा (इयत्ता पूर्वप्राथमिक – 2री)
-
तयारी टप्पा (3री – 5वी)
-
मधला टप्पा (6वी – 8वी)
-
माध्यमिक टप्पा (9वी – 12वी)
-
एकात्मिक अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तके
-
इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र, अर्थशास्त्र एकत्र एका पुस्तकात.
-
नववी ते बारावीच्या नवीन पुस्तकांची प्रतीक्षा.
पूर्वप्राथमिक शिक्षण (ECCE)
-
“सार्वत्रिक ECCE” – 2030 पर्यंत लक्ष्य.
-
‘जादुई पितारा’, ECCE फ्रेमवर्क लाँच.
-
पहिलीच्या प्रवेशासाठी किमान वय – ६ वर्षे (केरळ, दिल्ली इ.)
निपुण भारत अभियान (NIPUN Bharat)
-
इयत्ता ३ पर्यंत मुलांमध्ये भाषा व गणित साक्षरता वाढवणे.
-
अद्ययावत आकडे: भाषेत ६४% आणि गणितात ६०% विद्यार्थी प्रवीण.
उच्च शिक्षण सुधारणा:
कॉमन युनिव्हर्सिटी एन्ट्रन्स टेस्ट (CUET)
-
२०२२ पासून अंमलात.
-
अनेक प्रवेश परीक्षांऐवजी एकच परीक्षा.
शैक्षणिक बँक ऑफ क्रेडिट्स (ABC)
-
प्रमाणपत्र → डिप्लोमा → पदवी – लवचिक शिक्षणाचा मार्ग.
-
National Credit Framework (NCrF) लागू करण्यास सुरुवात.
चार वर्षांची बहुविषयक पदवी
-
अनेक केंद्रीय विद्यापीठांनी स्वीकारले.
-
अनेक राज्यांत अद्याप अंमलबजावणी रखडलेली.
आंतरराष्ट्रीय विस्तार
-
IIT मद्रास (झांझिबार), IIM अहमदाबाद (दुबई) आदी कॅम्पसेस.
-
GIFT सिटीमध्ये परदेशी विद्यापीठांची उपस्थिती.
इतर प्रमुख सुधारणा व अडचणी:
परीक्षा सुधारणा:
-
२०२६ पासून CBSE बोर्ड परीक्षा वर्षातून २ वेळा.
-
समग्र प्रगती अहवाल कार्ड (Holistic Report Card) – अद्याप राज्य स्तरावर संमती नाही.
शिक्षक प्रशिक्षण सुधारणा (ITEP):
-
४ वर्षांचा एकात्मिक B.Ed अभ्यासक्रम प्रस्तावित.
-
अनेक महाविद्यालयांचा विरोध – जुन्या कोर्सना धोका.
HECI स्थापनास विलंब:
-
UGC व इतर संस्थांच्या ऐवजी Indian Higher Education Commission (HECI) ची रचना रखडली आहे.
प्रमुख अडथळे आणि वादग्रस्त मुद्दे:
-
त्रिभाषा सूत्रावर विरोध – विशेषतः तामिळनाडूमधून.
-
राज्य-केंद्र संघर्ष: केरळ, तामिळनाडू, पश्चिम बंगालने PM-SHRI योजना नाकारली.
-
समग्र शिक्षणासाठी निधी थांबवण्याचे आरोप.
थोडक्यात निष्कर्ष: NEP 2020 पाच वर्षांची प्रगती
-
NEP 2020 हा एक दूरदर्शी आणि समावेशक धोरण आहे.
-
पाच वर्षांत काही महत्वाच्या गोष्टींची अंमलबजावणी झाली आहे:
-
शाळेतील शिक्षणाची नवसंरचना.
-
लवचिक शिक्षणाचे मॉडेल (ABC).
-
शैक्षणिक डिजिटलायझेशन (NCF, CUET).
-
-
तरीही अंमलबजावणीत अनेक अडथळे आहेत – विशेषतः केंद्र-राज्य समन्वय, शिक्षक प्रशिक्षण व भाषिक धोरण.
