भारताची पहिली MWh-स्केल व्हॅनेडियम रेडॉक्स फ्लो बॅटरी (VRFB) — NTPC NETRA, नोएडा येथे ऊर्जा साठवणुकीतील ऐतिहासिक पाऊल

India’s First MWh-Scale VRFB Launched at NTPC NETRA  :

• उद्घाटन दिनांक: ११ नोव्हेंबर २०२५

• ठिकाण: NTPC NETRA, ग्रेटर नोएडा

• उद्घाटनकर्ता: श्री मनोहर लाल, केंद्रीय ऊर्जा व गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्री

• बॅटरी क्षमता: ३ MWh (मेगावॅट-तास)

• बॅटरी प्रकार: व्हॅनेडियम रेडॉक्स फ्लो बॅटरी (VRFB)

• उद्देश: दीर्घकालीन ऊर्जा साठवणूक (Long Duration Energy Storage – LDES) आणि अक्षय ऊर्जा एकात्मता

व्हॅनेडियम रेडॉक्स फ्लो बॅटरी (VRFB) — महत्वाचे तथ्य

• कार्यप्रणाली: व्हॅनेडियम आयनांच्या विविध ऑक्सिडेशन अवस्थांवर आधारित रेडॉक्स प्रतिक्रिया

• मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • ज्वलनशील नसते → सुरक्षित वापर

  • दीर्घ चक्र आयुष्य (High Cycle Life)

  • वीज आणि ऊर्जा क्षमता स्वतंत्रपणे स्केल करता येते

  • लिथियम आयातीवरील अवलंबित्व कमी करते

• उपयोग: सौर व पवन ऊर्जेतील अंतराल व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त

• महत्त्व: भारताच्या स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणात महत्त्वपूर्ण घटक

भारताच्या ऊर्जा उद्दिष्टांशी संबंध

• अक्षय ऊर्जेचा वाटा वाढवणे व ग्रिड स्थिरता सुधारणे

• राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन मिशन व कार्बन न्यूट्रॅलिटी ध्येय साध्य करण्यास मदत

• ऊर्जा सुरक्षा व स्वावलंबन (Atmanirbhar Bharat) बळकट करणे

NETRA मधील इतर नवोपक्रम प्रकल्प

1. ग्रीन हायड्रोजन मोबिलिटी प्लांट

2. एसटीपी पाण्यावर आधारित हिरवा हायड्रोजन प्लांट

3. सॉलिड ऑक्साईड उच्च-तापमान स्टीम इलेक्ट्रोलायझर

4. महानगरपालिका घनकचरा–आरडीएफ आधारित स्टीम गॅसिफिकेशन प्लांट

5. AC मायक्रोग्रिड: ४ MW सोलर + १ MW लिथियम-NMC बॅटरी स्टोरेज

Static तथ्ये — पुनरावलोकनासाठी : India’s First MWh-Scale VRFB Launched at NTPC NETRA

संभाव्य UPSC MCQs: पहिली MWh-स्केल व्हॅनेडियम रेडॉक्स फ्लो बॅटरी (VRFB)

1. भारतातील पहिली MWh-स्केल व्हॅनेडियम फ्लो बॅटरी कुठे स्थापित केली गेली?
   → NTPC NETRA, ग्रेटर नोएडा

2. VRFB मध्ये कोणते आयन ऊर्जा साठवणुकीसाठी वापरले जातात?
   → व्हॅनेडियम आयन

3. VRFB कोणत्या प्रकारच्या ऊर्जा साठवणुकीत उपयुक्त आहे?
   → दीर्घकालीन ऊर्जा साठवणूक (LDES)

4. VRFB प्रणालीचा मुख्य फायदा काय आहे?
   → ज्वलनशील नसणे आणि दीर्घ चक्र आयुष्य असणे