आदिवासी सक्षमीकरणातील प्रमुख प्रगती: उपराष्ट्रपतींच्या आढाव्यातील महत्त्वपूर्ण मुद्दे

उपराष्ट्रपतींचा आदिवासी व्यवहार मंत्रालयाच्या उपक्रमांचा आढावा : Adiwasi Empowerment: Education, Health & Inclusive Development

• उपराष्ट्रपती C.P. राधाकृष्णन यांनी आदिवासी व्यवहार मंत्रालयाच्या कार्यक्रमांचे परीक्षण केले.

• मुख्य लक्ष: शिक्षण, आरोग्य, उपजीविका, हक्क संरक्षण.

• बजेट वाढीचे कौतुक व आदिवासी भागात उच्च शिक्षण व आरोग्यसेवेचा विस्तार यावर भर.

मंत्रालयाचा अर्थसंकल्पीय वाढ

• २०१४-१५ → ₹४,५०० कोटी

• २०२५-२६ → ₹१५,००० कोटी (सुमारे 3 पट वाढ)

• वाढ म्हणजे आदिवासी विकास व पायाभूत सुविधांवर सरकारचा प्राधान्यक्रम.

शिक्षण: एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा (EMRS)

• मंजूर शाळा: ७२८

• कार्यरत शाळा: ४७९

• विद्यार्थी नोंदणी: १.३८ लाख+

• उद्दिष्ट: दर्जेदार शिक्षण + प्रतिस्पर्धात्मकता

• उपराष्ट्रपतींचा भर: विद्यापीठ–शाळा संबंध (University–School Linkage)

• शाळा गळती कमी करणे व सतत शैक्षणिक समर्थन.

प्रमुख योजना (Flagship Schemes)

1) प्रधानमंत्री जनमन (PVTG-केंद्रित)

• लक्ष्य: PVTGs

• सेवा: शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छ पाणी, गृहनिर्माण.

2) धरती आबा जनजाती ग्राम उत्कर्ष अभियान

• उद्दिष्ट: पायाभूत सुविधा विकास

• फोकस: रस्ते, वीज, शाळा, डिजिटल कनेक्टिव्हिटी.

3) आदि कर्मयोगी अभियान

• उद्दिष्ट: कौशल्य विकास + नेतृत्व क्षमता

• लाभार्थी: आदिवासी तरुण व अधिकारी.

आरोग्य क्षेत्रातील प्राधान्य

सिकल सेल अॅनिमिया (Sickle Cell Anaemia)

• एक अनुवांशिक रक्त विकार, आदिवासी भागात जास्त प्रमाण.

• मंत्रालयाचे उपक्रम:

  • व्यापक तपासणी व स्क्रीनिंग

  • लवकर निदान व समुपदेशन

  • आरोग्य पायाभूत सुविधा मजबूत करणे

संस्कृती व उपजीविकेचा विकास

• हस्तकला, वनोपज, उद्योजकता यांना प्रोत्साहन.

• उद्देश:

  • आदिवासी वारशाचे संरक्षण

  • शाश्वत उपजीविका + आर्थिक स्वावलंबन

प्रमुख आव्हाने

• योजना घराघरापर्यंत पोचवणे

• शाळा सोडण्याचे प्रमाण कमी करणे

• दुर्गम भागातील आरोग्य तफावत भरून काढणे

• योजनांच्या अंमलबजावणीत समुदाय सहभाग वाढवणे

Static / Exam-Focused Facts : Adiwasi Empowerment: Education, Health & Inclusive Development

• मंत्रालयाचा बजेट (2025–26): ₹14,925.81 कोटी

• EMRS मंजूर: 728

• EMRS कार्यरत: 479

• EMRS नोंदणी: 1.38 लाख+

• मुख्य योजना: PM-Janman, Dharati Aba Abhiyan, Adi Karmyogi

• लक्ष्य गट: Scheduled Tribes (STs), विशेषतः PVTGs

• आरोग्य फोकस: Sickle Cell Anaemia Screening & Treatment

• शिक्षण फोकस: University–School Linkage, International Education Opportunities

• व्हिजन: “Viksit Bharat साठी आदिवासी उत्थान अनिवार्य”